Qeimoy

Er wordt wel eens gezegd dat naar kunst kijken je iets over jezelf kan leren. Of dat het kan verbinden. Leuk, denk je misschien, maar hoe dan? En wát leer ik dan over mezelf? Of ik het mooi of lelijk vind? Dat weet ik toch zo ook wel?

Nee, dat is niet het waar het over gaat. Maar dat kan wél een heel tof startpunt zijn. Het enige wat je hoeft te doen daarná is vragen ‘waarom?’. Daar begint je ontdekking over jezelf mee. Waarom vind je iets mooi? Of lelijk? Voor veel mensen is dat superlastig om onder woorden te brengen. Omdat ze het zelf ook niet goed weten. Soms ook omdat ze denken dat er een heel hoogdravende uitleg gegeven moet worden, met kunstzinnige termen. ‘Ik vind het gewoon (niet) mooi’ is wel eens simpelweg het – totaal logische en begrijpelijke – antwoord dat gegeven wordt. Want het vraagt best wel even dieper graven in jezelf om te gaan begrijpen waardoor een bepaalde beleving bij een schilderij, een beeld, bij jou ontstaat.

Ontrafelen
Ga je die stap verder, dan kan het antwoord gaan over iets wat je ziet. Een kleur, een vorm, een voorstelling weergegeven door het kunstwerk. Of juist het ontbreken van een (herkenbaar) beeld. Het antwoord kan ook een emotie beschrijven. Het kunstwerk roept iets bij je op. Een herinnering, een gevoel. En dát kun je als prettig of onprettig ervaren. Wat zijn weerslag kan hebben op hoe je het kunstwerk beleeft.

Vaak is er net een tandje langer stilstaan en doorvragen nodig om zo’n eerste rafel los te peuteren bij wat je van een kunstwerk vindt. En vanuit dat rafeltje is de weg vrij om de mooiste gesprekken te voeren en ontdekkingen te doen. Die dan helemaal niet meer over het kunstwerk an sich gaan, maar over jezelf en/of over de maker van het kunstwerk. Zo gebeurt het ook wel eens dat een toeschouwer na het horen van wat de kunstenaar bedoeld heeft met totaal andere ogen naar een werk kijkt. Omdat er een extra ingrediënt bij is gekomen dat niet zichtbaar was. En dat is één manier waarop kunst kan verbinden, zoals je vast wel eens gehoord hebt. Maar hoe zit dat dan met iets over jezelf leren?

Zit het in de lucht?
Een kunstwerk is voor mij een communicatiemiddel. In mijn studie Spaans was communicatiekunde een onderdeel. Bere-interessant vond ik. En nu, tig jaar later, boeit het me nog steeds. Want wat ís dat nou, een communicatiemiddel? Het is iets zichtbaars, hoorbaars, tastbaars, meetbaars (ofwel waarneembaars) dat informatie overbrengt. Maar de betekenis ervan staat nooit op zichzelf. Er is altijd een zender (een maker van de boodschap) en een ontvanger. Iemand die de boodschap interpreteert. En er zijn omstandigheden en invloeden. Zoals tijdens de weg die het communicatiemiddel aflegt, waardoor de informatie die het met zich meedraagt beïnvloed kan raken. Dat kan heel letterlijk zijn, doordat iets bijvoorbeeld minder goed leesbaar wordt door slijtage. Of slechter hoorbaar, zoals door omgevingslawaai. (Denk ook aan dat fluisterspelletje van vroeger, waarbij een boodschap die door een eerste persoon bij een volgende werd ingefluisterd er bij de laatste persoon compleet veranderd uitkwam). Het kan van alles zijn. Het licht dat erop valt, de tijdsgeest of maatschappelijke context waarbinnen het gepresenteerd wordt, of de plek, enz. Hoe, waar en wanneer een schilderij getoond wordt zijn dus ook allemaal factoren op hoe je het beleeft.

Dat zijn invloeden op de informatiedrager. Maar er zijn ook altijd invloeden op de zender én op de ontvanger. Bij kunst is dat dus de maker en degene die het kunstwerk waarneemt. Dat kan om een visuele waarneming gaan, zoals bij een schilderij of beeld, maar ook muziek, dans, theater, of kunst die je met andere zintuigen ervaart. Er is steeds weer een zender, een vorm en een ontvanger.

Die zender, laten we die hier ‘de kunstenaar’ noemen, die is veranderlijk. Als persoon. En die kan van alles meegemaakt hebben dat heeft geleid tot het maken van dat ene kunstwerk, dat jij aan het bekijken of beleven bent. (Oeh wat vind ik be-leven hier toch een goed woord voor!).

‘Can I have my love back, please?’ (origineel schilderij)

Misschien heeft die kunstenaar een zwaar, donker verleden en vertaalt dat zich in donkere schilderijen, of muziek in mineur. Is het een manier om ermee om te gaan. Maar het kan net zo goed het geval zijn dat diezelfde kunstenaar dat zware verleden juist tegenwicht wil geven door lichte en vrolijke kunst te maken. Om zodoende iets anders in de plaats van de zware herinneringen aan de wereld toe te voegen. Er is geen goed of fout aan, het blijft een manier van omgaan met.

Hoe was je dag?
Jij als toeschouwer van het kunstwerk brengt je eigen verleden, conditionering en gemoedstoestand mee. Misschien raakt een donker kunstwerk bij jou een snaar die herkenning brengt, verdriet losmaakt. Wat helend kan zijn. Maar misschien roept het bij jou ook wel een nare herinnering of associatie op waar je liever (nog) niet mee geconfronteerd wil worden. En vind je daarom het kunstwerk niet mooi. Zo ook een licht kunstwerk: wat roept het bij jóu als kijker op? Misschien voelt licht, speels en luchtig voor jou heel prettig, of juist oppervlakkig. Misschien moet een kunstwerk voor jou aan regels voldoen, een bepaalde ‘zwaarte’ of een verhaal hebben voordat je het voor vol aan ziet. Misschien vorm je je mening op basis van wat anderen ervan vinden en hoe gevoelig je daarvoor bent. Wie weet heb je een slechte dag en geen zin om kunstwerken te zien en is elk schilderij lelijk voor je. En kan dat een volgende dag zomaar anders zijn. Misschien is wat je van de máker vindt wel heel erg van invloed op wat je van het kunstwerk vindt. In de afgelopen jaren werd dat heel merkbaar rond de muziek van artiesten die in een kwaad daglicht kwamen. Óók hun kunstzinnige uitingen werden daardoor met andere ogen bekeken. De vraag ‘can you separate the art from the artist?’ krijgt door zulke situaties opnieuw aandacht.
Ook een titel van een werk kan je op een totaal ander spoor zetten dan hoe je een werk zónder die titel zag. En zelfs het bedrag dat het heeft gekost om het te kunnen zien of horen kan een rol spelen in hoe je het beleeft. Zegt dat iets over jou, over het kunstwerk of over de maker?  

Misschien is een speels kunstwerk wel precies datgene wat jou het tegenwicht geeft dat je zoekt. Misschien heb jij als toeschouwer wel heel veel ellende meegemaakt, waardoor je juist luchtigheid, humor, of onbevangenheid in je leven kunt gebruiken. Een plek om even niet met zwaarte geconfronteerd te worden. Wie weet heb ik als maker wel van alles doorgemaakt, waardoor ik juist graag speels werk maak. Ik noem bijvoorbeeld mijn kleurrijke intuïtieve schilderijen wel eens ‘een plek om op te laden’. Of om te ontsnappen. Dat gaat daarover. (Kleine anekdote: mijn schilderij ‘Shallow’ maakte ik in reactie op iemand die vond dat mijn kunst diepgang miste. Kun jij nu bedenken waar dat schilderij voor mij voor staat?  En verandert het jouw beleving ervan?).

Schilderij ‘Shallow’

Hoe diep ga jij?
Zeggen mijn luchtige schilderijen iets over mij? Zeker. En het feit dat ik ze intuïtief maak houdt voor mij in dat ik juist mijn ratio wilde uitschakelen bij het bepalen wat er op een doek verschijnt. Want díe heeft in mijn leven al meer dan me lief is de overhand gehad. Waaróm ik steeds kleurrijke bloemachtige werken maak is voor mijzelf ook niet 1-2-3 duidelijk. Ik kan er een reden voor bedenken, maar het maken is een onbewust proces.
Maar hoe jij ze als toeschouwer ervaart zegt vooral iets over jou. Dat betekent tegelijkertijd ook dat wat je erbij ervaart altijd oké is. Je mág mijn werk lelijk vinden. (‘Mooi’ is ook niet het doel tijdens het maken, want dat is dus subjectief en een momentopname). Het mág je niet aanspreken. Maar je weet nu dat jouw beleving niet aan het kunstwerk of aan de maker ligt, maar van jou is. Het kunstwerk is slechts een confrontatie die iets in jou losmaakt. En kan dus heel leerzaam zijn over jezelf. De kwestie is: durf jij dóór te vragen en onder het oppervlak te kijken?